Backup và Recovery Crypto

Các tình huống cần backup:
━━━━━━━━━━━━━━━━━━━━━━━━━━━━━━━━━━━━━━━━━━

1. Mất thiết bị
   • Điện thoại bị mất/hỏng
   • Máy tính bị virus
   • Hardware wallet hỏng

2. Quên mật khẩu
   • Quên password ví
   • PIN hardware wallet

3. Chuyển thiết bị
   • Đổi điện thoại mới
   • Đổi máy tính

4. Trường hợp khẩn cấp
   • Tai nạn, bệnh tật
   • Cần người thân tiếp cận

⚠️ Không có backup = Mất tiền vĩnh viễn
   Không ai có thể giúp bạn recover

Seed phrase là gì?
━━━━━━━━━━━━━━━━━━━━━━━━━━━━━━━━━━━━━━━━━━

• 12 hoặc 24 từ tiếng Anh
• Được tạo khi setup ví mới
• Có thể restore toàn bộ ví
• Một seed = Nhiều địa chỉ/chains

Ví dụ (KHÔNG DÙNG seed này!):
abandon ability able about above absent
absorb abstract absurd abuse access accident

Từ seed phrase → Private keys → Addresses

💡 Seed phrase = Master key của tất cả
   Ai có seed = Sở hữu toàn bộ crypto

✓ DO - Làm những điều này:
━━━━━━━━━━━━━━━━━━━━━━━━━━━━━━━━━━━━━━━━━━

1. Viết tay trên giấy
   • Dùng bút mực không phai
   • Viết rõ ràng, đánh số thứ tự
   • Kiểm tra lại từng từ

2. Lưu nhiều bản ở nhiều nơi
   • Nhà riêng (két sắt)
   • Nhà người thân tin cậy
   • Safe deposit box ngân hàng

3. Dùng metal backup
   • Cryptosteel, Billfodl
   • Chống cháy, chống nước
   • Bền vĩnh viễn

4. Test recovery
   • Thử restore trên ví khác
   • Với số tiền nhỏ trước
   • Đảm bảo backup hoạt động

✗ DON'T - Không bao giờ làm:
━━━━━━━━━━━━━━━━━━━━━━━━━━━━━━━━━━━━━━━━━━

1. Lưu digital
   ✗ Chụp ảnh seed phrase
   ✗ Lưu trong Notes app
   ✗ Email cho bản thân
   ✗ Lưu trên cloud (iCloud, Google Drive)
   ✗ Lưu trong file Word/txt

2. Chia sẻ
   ✗ Gửi qua Telegram/Zalo
   ✗ Nói cho người khác
   ✗ Nhập vào website lạ

3. Lưu không an toàn
   ✗ Để trong ngăn kéo bàn
   ✗ Dán trên màn hình
   ✗ Để chung với ví cứng

Template backup giấy:
━━━━━━━━━━━━━━━━━━━━━━━━━━━━━━━━━━━━━━━━━━
│ SEED PHRASE BACKUP                      │
│ Wallet: MetaMask / Ledger / Trezor      │
│ Date: ___/___/______                    │
│                                         │
│ 1. ________    13. ________             │
│ 2. ________    14. ________             │
│ 3. ________    15. ________             │
│ 4. ________    16. ________             │
│ 5. ________    17. ________             │
│ 6. ________    18. ________             │
│ 7. ________    19. ________             │
│ 8. ________    20. ________             │
│ 9. ________    21. ________             │
│ 10. _______    22. ________             │
│ 11. _______    23. ________             │
│ 12. _______    24. ________             │
│                                         │
│ ⚠️ KHÔNG CHIA SẺ - KHÔNG CHỤP ẢNH       │
━━━━━━━━━━━━━━━━━━━━━━━━━━━━━━━━━━━━━━━━━━

Tips:
• Dùng giấy dày, chất lượng tốt
• Laminate để chống nước
• Bọc trong túi zip-lock

Các sản phẩm phổ biến:
━━━━━━━━━━━━━━━━━━━━━━━━━━━━━━━━━━━━━━━━━━

Cryptosteel Capsule (~$80):
• Thép không gỉ
• Chịu 1400°C
• 24 từ
• Compact design

Billfodl (~$100):
• Thép 316
• Waterproof
• Thiết kế dạng thẻ
• Dễ sử dụng

Keystone Tablet (~$50):
• Budget option
• Khắc bằng bút
• Chống cháy 1200°C

DIY Options:
• Khắc lên thép
• Đục chữ lên kim loại
• Tiết kiệm nhưng tốn công

Chia seed thành nhiều phần:
━━━━━━━━━━━━━━━━━━━━━━━━━━━━━━━━━━━━━━━━━━

Trezor Model T hỗ trợ Shamir backup:
• Chia seed thành N phần
• Cần M phần để restore (M < N)

Ví dụ: 3-of-5 scheme
• Tạo 5 shares
• Cần 3 shares để recover
• Mất 2 shares vẫn ok

Lưu các shares:
• Share 1: Nhà bạn
• Share 2: Nhà bố mẹ
• Share 3: Ngân hàng
• Share 4: Luật sư
• Share 5: Bạn thân

Ưu điểm:
✓ Không ai có đủ shares
✓ Mất vài shares vẫn recover được
✓ An toàn cho số tiền lớn

Bước restore MetaMask:
━━━━━━━━━━━━━━━━━━━━━━━━━━━━━━━━━━━━━━━━━━

1. Cài MetaMask mới
   • Download từ metamask.io
   • Verify URL cẩn thận

2. Chọn "Import Wallet"
   • KHÔNG chọn Create New Wallet

3. Nhập Seed Phrase
   • Nhập đúng thứ tự 12/24 từ
   • Phân biệt chữ hoa/thường (thường là lowercase)

4. Đặt Password mới
   • Password này chỉ cho thiết bị mới
   • Khác với seed phrase

5. Verify
   • Kiểm tra địa chỉ ví
   • Kiểm tra số dư
   • Thêm networks/tokens nếu cần

Restore Ledger/Trezor:
━━━━━━━━━━━━━━━━━━━━━━━━━━━━━━━━━━━━━━━━━━

1. Factory reset thiết bị
   • Hoặc dùng thiết bị mới

2. Chọn "Restore from recovery phrase"

3. Nhập seed phrase
   • Trên màn hình thiết bị
   • KHÔNG nhập trên máy tính

4. Đặt PIN mới

5. Verify accounts
   • Mở app tương ứng
   • Kiểm tra addresses

⚠️ Nếu địa chỉ khác với trước:
   • Kiểm tra lại seed phrase
   • Có thể sai từ hoặc sai thứ tự

Passphrase là gì?
━━━━━━━━━━━━━━━━━━━━━━━━━━━━━━━━━━━━━━━━━━

• Thêm 1 "từ" nữa vào seed phrase
• Tạo ra ví hoàn toàn mới
• Cùng seed + khác passphrase = Khác ví

Ví dụ:
Seed phrase: 24 từ
→ Địa chỉ: 0xABC... (ví chính)

Seed phrase + Passphrase "mypass123"
→ Địa chỉ: 0xXYZ... (ví ẩn)

Ưu điểm:
✓ Plausible deniability
✓ Hidden wallet
✓ Extra security layer

Nhược điểm:
✗ Quên passphrase = Mất tiền
✗ Phức tạp hơn
✗ Cần backup thêm passphrase

Digital Inheritance Planning:
━━━━━━━━━━━━━━━━━━━━━━━━━━━━━━━━━━━━━━━━━━

1. Dead man's switch
   • Google Inactive Account Manager
   • Sau X tháng không active → Gửi email

2. Luật sư giữ instructions
   • Không giữ seed trực tiếp
   • Giữ hướng dẫn tìm seed

3. Multi-sig setup
   • 2-of-3: Bạn + Vợ/chồng + Luật sư
   • An toàn và có người thay thế

4. Chia sẻ có điều kiện
   • Shamir shares cho người thân
   • Họ cần hợp tác để access

Template thư hướng dẫn:
━━━━━━━━━━━━━━━━━━━━━━━━━━━━━━━━━━━━━━━━━━
"Trong két sắt tại [địa chỉ], mã [xxxx],
có metal plate chứa seed phrase.
Dùng seed này với Ledger Live hoặc
MetaMask để truy cập crypto.
Liên hệ [người] nếu cần hỗ trợ."

✓ Backup Security Checklist:
━━━━━━━━━━━━━━━━━━━━━━━━━━━━━━━━━━━━━━━━━━

□ Seed phrase được viết tay
□ Có ít nhất 2 bản backup
□ Backup ở 2 địa điểm khác nhau
□ Đã test restore thành công
□ Có metal backup cho long-term
□ Người thân biết cách access khi cần
□ Không có bản digital nào
□ Passphrase (nếu có) được backup riêng
□ Review backup mỗi 6 tháng

Monthly Review:
□ Backup vẫn còn nguyên vẹn
□ Chữ viết vẫn đọc được
□ Địa điểm lưu vẫn an toàn
□ Instructions vẫn up-to-date